Over rellen, twee filosofen en het uiteenvallen van de homogene staat.

Korte schildering van een kafkaiaanse maatschappij[1]

Geen perspectief

Over de rellen in heel West-Europa – Midden-Europa ontbreekt, zouden er dan toch twee Europa’s bestaan? – schijnt het mediatieke doek gevallen. We weten echter allemaal dat de onvrede verder broeit, nauwelijks onderhuids en echt niet alleen bij de jongeren. En we moeten ons niet verschuilen achter schuinsmarcherende woelmakers, die elke gelegenheid aangrijpen om de wereld die ze haten schade toe te brengen.

De jongeren van vandaag hebben veelal nog nauwelijks perspectief. Dat geldt steeds meer ook voor geschoolde jongeren, die zich voordien konden vastklampen aan de gedachte dat hun ingenieursdiploma hen wel op weg zou helpen. Nu de industriële toekomst van dit continent weinig voorspoedig oogt, hebben jongeren niet langer dat vanzelfsprekende perspectief dat de jongeren van de vorige generatie wél hadden: studeren en vervolgens gaan werken, een gezin stichten, een huis kopen of bouwen en rustig leven in een wereld van internationale vrede.[2]

Daar komt nog het feit bovenop dat de traditionele waarden over menselijk samenleven, over huwelijk en gezin, over arbeid en verdienste en over verantwoord bestuur door allerlei modernistische verhalen en nieuwsoortige theorieën hun vanzelfsprekendheid verliezen. Ik heb het hier inderdaad over gender- en andere theorieën, maar evenzeer over slagzinnen zoals verandering is de enige constante die onzekerheid als norm prediken of een fanatieke op hol geslagen digitalisering die elke menselijke warmte verzuipt in nullen en eentjes.

Dat alles werkt in ieder geval psychologisch én maatschappelijk ondermijnend.

Ook de ouderen

Het toekomstperspectief is voor de ouderen evenmin rooskleurig. Nog onlangs werd bekend dat een sinds lang in Limburg gevestigd chemiebedrijf de boeken dicht doet. 650 mensen zonder toekomstperspectief – wees dan maar 59: waar ga je naartoe? En dan zwijgen we over de toeleveringsbedrijven, die ook moeten inkrimpen of verdwijnen. Dat is maar één voorbeeld.

En dan zijn er de belastingen, taksen en heffingen door de onvolprezen Belgische staat, wiens geldhonger kennelijk onstilbaar is. Zo lees je over een 68 – jarige die op zijn eigen spaarpot belastingen moet betalen en op zijn leeftijd verplicht is te gaan flexi-jobben om rond te komen. En wat gaat er gebeuren met onze pensioenen? Enzovoorts.

Ik ben het ermee eens dat een mislopen socialisme in grote mate debet is aan deze toestand en misschien ook wel mede schuld treft als het om de toestand van onze economie gaat. De West-Europese economie, wel te verstaan, aangezien het in Midden-Europa toch enigszins rooskleuriger lijkt.

Ooit was het socialisme letterlijk broodnodig en we moeten de socialistische activisten van het eerste én het tweede uur dankbaar zijn. Maar op dit eigenste ogenblik lijkt het feitelijke socialisme vooral een graaicultuur te onderhouden. De staat als nationale graaipot, waarin ieder naar best vermogen mag graaien omdat het toch zijn geld is. Maar zo’n graaipot is sneller leeg dan veel mensen denken en zeker dan verhoopt.

En toch ontbreekt er iets in dit verhaal: gemeenschapsbeleving, Martin Heidegger en Michel Foucault

Dat ‘iets’ komt nooit in de pers en slechts weinigen schijnen het met onze toestand in verband te brengen.

Er bestaat zoiets als gemeenschapsgevoel. Vlamingen spreken dan over volksnationalisme, een woord dat voor sommigen ongeveer gelijk staat met vloeken in de internationalistische kerk.

In wat volgt wil ik echter wat dieper ingaan op wat dat gehate volksnationalisme concréét betekent en ik zal daarbij de hulp inroepen van Martin Heidegger.

Over Heidegger is al veel geschreven en nog meer geleuterd[3]. Er wordt hem verweten dat hij met de Nazi’s heeft aangepapt, al werd hij nooit echt veroordeeld. Heidegger omschreef de menselijke persoon als een “Dasein”, een term die door Mark Wildschut vertaald werd als “erzijn”. Die mens wordt geboren in een concrete maatschappij, een concrete wereld met eigen specifieke kenmerken, onderscheiden van andere maatschappijen in de wereld. Die concrete wereld zit vol specifieke betekenissen die hem of haar bekend zijn en voor niet-deelgenoten van deze maatschappij vreemd zijn. De wereld waarin we leven is dus een zinvolle wereld waarin we ‘er zijn’. Een hamer is niet stomweg een brok metaal met een houten steel. Een hamer is een object dat dienstig is voor de werkzaamheden die we in de wereld waarin we dagelijks leven nodig zijn. Een houten pupiter waarop de professor leunt, is een object van waarop hij zijn studenten toekijkt terwijl het hout van de pupiter kriept als hij erop leunt. Dat is de zinvolle wereld waarover Heidegger het heeft.

Die zinvolle wereld treffen wij aan vanaf onze geboorte: we worden er in geboren en groeien er in op. Maar dat betekent nog meer: die wereld is er al voor we geboren worden en het is dus die wereld die ons vormt, ons tot aanpassing dwingt, ons kneedt. Die wereld doet dus ook iets met ons. De modale westerling gelooft dat hijzelf zijn eigen wezen bepaalt – het ultieme toppunt is de gendertheorie -, maar het is de wereld waarin hij geboren wordt die dat doet. Wij kiezen ook niet zelf om geboren te worden: wij worden geworpen in die wereld vol zin en wij kunnen daar zomaar niet aan ontsnappen.

Belangrijk is vooral het mensbeeld dat Heidegger hier schildert: de mens is een wezen dat leeft in een zinvolle wereld en hij ‘erft’ die als het ware bij zijn geboorte. Die wereld wordt bewoond door andere mensen: de ouders, broers en zussen, de naaste familie, de buren, de schoolkameraden en, later, de jeugdgroep en de mensen op het werk: al die mensen behoren tot dezelfde zinvolle wereld waarin we leven.

Dat is véél concreter dan mensen denken. Ik heb de gewoonte om mensen aan te spreken als die bij mijn buitengaan uit de dorpssupermarkt binnenstappen. “Hier, neem mijn winkelkar.” Vaak voeg ik er met een kwinkslag aan toe: “en het is een goeie kar hoor!”. En dan zie je de mensen opfleuren: ze glimlachen of ze antwoorden iets van “ben je wel echt zéker?”

Stel je nu voor: je staat voor een gehoofddoekte dame die geen Nederlands spreekt en vergezeld is door iemand waarvan je dan maar veronderstelt dat het om haar echtgenoot gaat. Stel je voor wat een scène het zou zijn als je dan diezelfde winkelkar zou presenteren? Ze verstaat je niet en voor je het weet krijg je scheve blikken van het mannelijk personage dat haar begeleidt. Weg gemeenschappelijke zinvolle wereld!

Dààr, op dat simpele, menselijke niveau, begint de wereld waarin we leven. En daar ontdekt men dat er zoiets is als ‘een volk’, of, voor wie dat liever hoort: een ‘gemeenschap.[4]’ Want dat soort contacten onder mensen vindt plaats over de hele maatschappij waar dezelfde, onderling verstaanbare taal wordt gesproken en dezelfde geschiedenis wordt gedeeld. En in het voorbijgaan: daar kan staatssamenhang tot ontwikkeling komen.

Michel Foucault

Er scheelt echter wat met die Vlaamse staat van ons en met hem niet alleen: terecht storen mensen zich aan de diarree van regeltjes, de regelitis, waarbij zowat alles onderhevig schijnt aan normerende voorzieningen. In het kielzog van de staatsoverheid raken ook lagere bestuurseenheden wel eens in hetzelfde bedje ziek.

Dat is dan de problematiek die Michel Foucault behandeld heeft. In zijn boek Discipline, Toezicht en Straf eindigt hij zijn verhaal op blz. 427 met de volgende opmerking: voorheen waren er gevangenissen om mensen die het spel niet wilden meespelen te dwingen en te disciplineren. Maar tegenwoordig gaat dat disciplineren veel verder en neemt het de vorm aan van een diarree van wetten en voorschriften die stilaan zowat alles disciplineren wat maar kan geregeld worden. “Tegenwoordig schuilt het probleem veeleer in de enorme toename van normaliserende voorzieningen, die door het formuleren van een nieuwe objectiviteit de rekwijdte van hun machtseffecten vergroten”, schreef hij al in 1975.[5]

Als hij zijn ideeën vandaag op papier zou gezet hebben, zou hij waarschijnlijk ook de term ‘regeltjes’ hebben gebruikt. De term ‘objectiviteit’ in zijn tekst doelt op de massale vloed van studies en onderzoeken, waarop regeringen en besturen zich baseren om die regels te formuleren. En dat herkent iedereen.

Als we ons richten op de genoemde volksstaat, in ons geval Vlaanderen, dan blijkt die dus niet immuun voor wat men heel terecht ook aan instellingen zoals de EU of de VN verwijt. Dat is niet zo ongewoon: macht heeft namelijk de neiging altijd en overal groter te worden, zoals Mauk Mulder in zijn De logica van de Macht leerde[6]. En die macht uit zich dus in de almaar toenemende stroom van reglementen en voorschriften. En dan krijg je allerlei departementen en diensten die mensen laten voelen hoe belangrijk hun dienst wel is. Op z’n foucaults gezegd: diensten die mensen dwingen naar hun pijpen te dansen.

Daarom schreef Foucault dat individueel handelen een essentiële rol moet spelen, een soort tegenkoppeling. Foucault, die omschreven wordt als een ‘differentiedenker’, verklaarde dat mensen door en in hun verzet tegen de machten die alles voorschrijven individuen worden, zonder daarom de relatie met de anderen te verbreken. Foucault pleit dan voor een soort persoonlijke zorg, voor de wil om de dingen goed en degelijk te doen en om op die manier een toegevoegde waarde te zijn voor de gemeenschap waarin men geboren is. Foucault ziet hierin, en ik volg hem hierbij[7], de kans om een waarlijk moreel subject te zijn.

Soort zoekt soort…

De twee genoemde auteurs voeren elementen aan die elkaar aanvullen. Samen bieden ze ons een bijkomend inzicht op de recente gebeurtenissen.

Er is dus de mens die zingevend en -ontvangend in de wereld staat. Doordat hij deel uitmaakt van een bepaalde concrete maatschappij, is zijn zinvolle wereld en dus zijn eigen levensaanvoelen onderscheiden van de wereld van de leden van andere groepen.

Dat nu brengt ons bij het oude gezegde: “soort zoekt soort”. Mensen met dezelfde achtergrond voelen zich tot elkaar aangetrokken, ze herkennen elkaar als leden van dezelfde groep. Als we als Antwerpenaar in den vreemde een Antwerpse stem horen, voelen we neiging om contact te leggen. Het zal in ieder geval opvallen. Iedereen kent dat verschijnsel. Samenhorigheid is geen abstract principe, maar komt gewoon voort uit het feit dat we deelgenoten zijn aan dezelfde ervaren leefwereld.

Dat is belangrijk want het brengt ons bij de verhouding allochtonie versus autochtonie.

Tegenwoordig bestaan er binnen de Vlaamse maatschappij afgezonderde groepen in de zin van Heidegger. Dan werkt de universele regel: soort zoekt soort. Die regel werkt zowel vanuit de afgezonderde groep als naar diezelfde groep toe. Wat men doorgaans ondoordacht wegzet als racisme, is niets anders dan een primair sociologisch verschijnsel, namelijk dat mensen die dezelfde wereld delen elkaar opzoeken, precies zoals Antwerpenaren geneigd zijn andere Antwerpenaren die ze in den vreemde ontmoeten op te zoeken.

Dit vindt plaats in de zogeheten multiculturele maatschappij, aanvankelijk in een zachte vorm. Naarmate de multiculturele samenleving vorm krijgt, hardt de afzonderlijke betekenissenwereld uit en wordt de ontstane verscheidenheid snel van politieke aard. Vanaf dat ogenblik begint de ondermijning van de homogeniteit van de nationale staat.

Aanvankelijk hoopt men via regels, voorlichting, procedures en sanctionering de nationale samenhang in stand te houden, maar de door een eigen betekenissenwereld ingegeven afweerreactie vermengt zich met de eisen van andere groepen.

…en rellen als gevolg van het uiteenvallen van de homogene maatschappij?

Het zou dus wel eens kunnen dat de rellen die we de laatste tijd meemaken méér inhouden dan simpelweg een jeugd die in opstand komt omdat ze geen economische perspectieven heeft. Misschien moeten we eerder zeggen dat onze eertijds redelijk homogene maatschappij uiteen aan het vallen is.

De desintegratie van de samenleving die al eerder door een doorslaande individualisering op gang was, wordt versterkt door de aanwezigheid van grote groepen allochtone jongeren[8].

Deze allochtone jongeren zijn gevoeliger voor de zorgen over hun eigen toekomst en worden gemakkelijker gegrepen door het idee dat ze achtergesteld worden. Ze vertoeven immers in een tussenwereld: de wereld tussen die waarin hun ouders in den vreemde zijn opgegroeid en de wereld waarin zijzelf nu leven. Ze identificeren zich niet met de wereld waarin ze leven en ze willen dat vaak ook niet.

Een samenleving hangt maar aan elkaar als alle leden een gemeenschappelijke zinvolle leefwereld met elkaar delen. Als het cement niet genoeg hecht, wordt het onmogelijk om iedereen te bewegen tot een gecoördineerde inspanning. Zodoende moet de door zovelen opgehemelde en tot op heden gevoerde multiculturele politiek misschien wel aangewezen worden als één van de oorzaken van de felheid van de rellen.

Dit stelt vragen over de zin van een multiculturele maatschappij en werpt in ieder geval een extra-licht op de te voeren immigratie- en integratiepolitiek.

Besluit

De rellen die we in heel West-Europa hebben gezien, dwingen ons dit soort overwegingen te overdenken – al was het maar omdat deze rellen in Midden-Europa, waar er door omstandigheden geen sprake is van een multiculturele maatschappij, vrijwel uit bleven.

Misschien zijn de budgettaire problemen, hoe belangrijk ook, niet eens de belangrijkste zorgen.

Jaak Peeters

November 2026


[1] Kafkaiaans: een onbegrijpelijke, klemmende, nachtmerrie-achtige toestand voerend tot een gevoel van totale machteloosheid tegenover een schimmige bureaucratie met haar ondoorgrondelijke regels. (Wikipedia)

[2] Nog onlangs waarschuwden specialisten dat A.I. en robotisering 25% van de banen kunnen vernietigen.

[3] Het gaat hierbij vooral over zijn Sein und Zeit. Heideggers teksten zijn voor niet-ingewijden erg lastig. Er bestaan echter goede inleidingen. Eentje is dat van Rüdiger Safranski. Heidegger en zijn tijd. Nederlandse tekst uitgegeven bij Olympus in 2000, vertaling Mark Wildschut. Een kortere inleiding is van Michael Inwood. Heidegger. Vertaling Willemien de Leeuw. In de reeks Kopstukken Filosofie, uitgeverij De Morgen, 2000. Wat lastiger is Otto Pöggeler, Martin Heidegger. De weg van zijn denken. Vertaald door M. Mok. Het spectrum, Aulareeks, 1969.

[4] “Wat we gemeen hebben”.

[5] Michel Foucault. Discipline, Toezicht en Straf. De geboorte van de gevangenis. (Vertaling: Vertalerscollectief) Historische uitgeverij Groningen, 1989.

[6] Mauk Mulder. De logica van de macht. Scriptum, 2004.

[7] Ik heb dit behandeld in mijn Worsteling met de Moderniteit, Pelckmans, 2009.

[8] Het zou interessant zijn eens uit te zoeken waarom de oudere allochtonen geen deel hebben aan de rellen.