Over de actualiteit van Orwells 1984.

Toen zijn hand de deurknop beetpakte zag Winston dat hij het dagboek op tafel had laten liggen. De hele bladzij stond vol “weg met grote broer”, in letters die bijna zo groot waren dat men ze van de andere kant van de kamer zou kunnen lezen. Wat onvoorstelbaar stom van hem! (…) Hij hield zijn adem in en opende de deur. Onmiddellijk werd hij overspoeld door een warme golf van opluchting. Een kleurloze vrouw met hulpeloze ogen, piekerig haar en een doorgroefd gezicht stond in de  gang.

Winston Smith was bezig met een dagboek. Een dagboek dat, als het in de handen van de gedachtenpolitie zou vallen, hem niet alleen zijn baan, maar misschien zelfs de kop zou kosten. Het was het dagboek waaraan Winston elke dag weer zijn weerzin voor de wereld van ‘Grote Broer’ toevertrouwde.

Maar big brother bespionneerde zijn onderdanen heel grondig. Zoals Winston wist.

Het was halverwege de ochtend en Winston had zijn hokje verlaten om naar het toilet te gaan. Eén enkele gestalte kwam hem tegemoet door de lange, herverlichte gang.(…) Toen ze dichterbij kwam, zag hij dat haar rechterarm in een mitella zat (…) Ze waren mischien vier meter van elkaar verwijderd toen het meisje struikelde en bijna op haar gezicht viel. Ze liet een scherpe kreet van pijn. Ze was kennelijk op haar gewonde arm gevallen. Winston bleef staan. Het meisje was overeind gekomen en zat nu op haar knieën.(…) Haar ogen waren op de zijne gericht, met een smekende uitdrukking die meer weghad van angst dan van pijn.(…)

Een wonderlijk gevoel raakte Winstons hart. Hij stond tegenover een vijand die hem wilde doden; hij stond ook tegenover een menselijk wezen dat pijn had en misschien haar arm had gebroken. Instinctief liep hij op haar toe om haar te helpen. (…) In de twee, drie seconden dat hij haar overeind had geholpen, had het meisje iets in zijn hand laten glijden. Vast stond dat ze het opzettelijk had gedaan.(…) Toen hij in het urinoir stond, slaagde hij erin het pakje opengevouwen te krijgen. Even kwam hij in de verleiding het mee te nemen naar een van de wc’s en het meteen te lezen. Maar dat zou pure waanzin zijn, dat wist hij maar al te goed. Er was geen plek waarvan je met meer zekerheid kon aannemen dat de teleschermen je voortdurend gadesloegen.

In de wereld van big brother is zelfs de menselijkheid gevaarlijk. Het is altijd mogelijk dat iemand die menselijkheid aangrijpt om je nadien te kunnen vernietigen.

Alléén maar in de fictieve wereld van George Orwell?

Bedenk even: Overheden dicteren wat je ziet en denkt. Ze kunnen dat en doen het ook. Ze onderdrukken namelijk tegengestelde meningen of verketteren wat ze zelf niet kosjer vinden als extreem – meestal extreemrechts, want dat is de mode tegenwoordig. En de media lijken wel echokamers die door de staat worden gestuurd of gecontroleerd.

Dit is de schepping van een ‘preferentiële werkelijkheid’. Met daarin: het hanteren van vage definities van zoiets als ‘haat’ – een geliefkoosd begrip voor heersende groepen, die kritiek op de overheid als verdeeldheid zaaiend kunnen bestempelen, wat kan leiden tot uitsluitingen of boetes.

In Orwells tijd was Oceanië zowat permanent in oorlog met Eurazië. Tegenwoordig wordt de plaats van Oceanië ingenomen door vooral de EU en die van Eurazië door Rusland.

Maar zeg dat maar liever niet openlijk. Dat spoort namelijk niet met die preferentiële werkelijkheid…

Dit is van alle tijden: machten behoeven instrumenten om oppositie te onderdrukken. Het gaat niet om ‘waarborgen’ van welke aard ook. Het zijn altijd stappen richting totale controle. We hebben dit scenario al zo vaak gezien: overheden die ‘veiligheid’ als wapen gebruiken om critici te censureren.

Winstons Smith ondervond het voluit en zijn geestelijke vader waarschuwde ons.

Om op die haat door te gaan: het probleem is natuurlijk dat zoiets als haat meestal niet gedefinieerd wordt – wat betekent dat bijna alles als haat bestempeld kan worden en iedereen als haatdragend kan geklasseerd worden. Onnadenkende journalisten effenen vaak de weg voor die politiek. Oordelen over wat haat inhoudt, wordt volledig subjectief en dreigt uitsluitend ‘in de ogen van de toeschouwer’ te bestaan. Of het euvel wordt bepaald door het op dat ogenblik functionerende regime, waardoor elke consistentie ontbreekt en niemand nog veilig is. Zie naar Nederland, waar het volksprotest tegen ongevraagde en ongewenste asielcentra door de nieuwe machthebbers brutaal wordt aangepakt. Dat protest is immers een uiting van haat of – wat nog erger is: van racisme. Ook al een begrip dat nergens goed gedefinieerd is.

En vervolgens is de bestrijding van die haat of dat racisme noodzakelijk voor de veiligheid van ons aller zielen…

Waarna de kring gesloten is.

Wat dat alles concreet betekent? Frankrijk is van plan om minderjarigen van Instagram en TikTok te weren. Duitsland overweegt hetzelfde.

Denemarken, Griekenland en Groot-Brittannië bevinden zich in verschillende stadia van de invoering of de serieuze overweging van een verbod op X, en tegelijkertijd zoeken Europese autoriteiten naar manieren om X uit te bannen. Ook Frankijk maakt jacht op X.

En denk even aan de boete van €120 miljoen die de Europese Commissie aan X heeft opgelegd op grond van haar “Haat verwijderen”-wet bij digitale diensten.

Hoezo, geen censuur?

Alleen maar watching?

Uit een willekeurig bericht van 29/4/2026: “Dystopische vrachtwagentechnologie: AI scant gezichten, leest lippen en controleert de politiedatabase VOORALEER je mag rijden.”

Het systeem detecteert dat je ogen te groot zijn. Er is dus sprake van emotie. Paniek. En het lijkt alsof je niet in staat ben om te rijden.

Dit is geen sciencefiction.

Dit gebeurt echt. Ford heeft er net patenten voor aangevraagd.

Ford heeft bij het Amerikaanse octrooibureau (US Patent and Trade Office) een reeks patenten aangevraagd die betrekking hebben op sensoren en camera’s in de cabine van een truck. Als die sensor vaststelt dat je niet geschikt bent om te rijden, schakelt de truck niet van de parkeerstand naar de rijstand.

De patenten reiken tot ver in de controle. Biometrische systemen scannen gezicht, iris en vingerafdruk en vergelijken alles met de databases van de politie voordat beweging wordt toegestaan. 

Je wordt op een ochtend wakker, loopt naar de oprit, stapt in een auto met jouw naam op het kentekenbewijs… Voordat je ook maar ergens heen gaat, voordat je ook maar iets verkeerds hebt gedaan, heeft je auto je gezicht al door een politiedatabase gehaald.

Vul vervolgens maar aan: De EU-digital Services Act. Want er wordt zoveel kwaads verspreid via geschreven teksten toch? Ze moedigen haat en racisme aan, weet u wel!

Of nog: al dan niet zelfrijdende auto’s waarvan de politie de route via een automatisch monotoringsysteem kan volgen – missschien wou je wel een bankoverval plegen! Iederéén kan dat namelijk doen, zodat iederéén verdacht moet zijn.

De nakende afschaffing van het contact geld, zogenaamd om fraude uit te sluiten of misbruik van kinderen onmogelijk te maken…

Alles voor de veiligheid. Daar willen we toch allemaal?

Het wordt een toestand net zoals bij Winston Smith, die van schrik ineenkrimpt als hij bij zijn thuiskomst constateert dat zijn geheim dagboek waarin hij zijn persoonlijke maar gevaarlijke mening heeft uitgeschreven open en bloot op tafel ligt.

Gevaarlijk, maar dan dag in, dag uit. Zeker door die automatische controle op ons gedrag –  zodat Winston Smith bibbert als hij in de verleiding komt een briefje te lezen dan hem in de handen was gestopt. Heeft er iemand een valstrik gespannen??

Hét summum werd bereikt als we onszelf gaan controleren…en ‘niks te verbergen hebben’.

                                             ————————————–

De rusteloos zoekende Winston van George Orwell eindigt met de verloochening van zijn menselijk streven naar vrijheid en persoonlijke zelfstandigheid. Winston – zoals zovelen in onze dagen –  legt zich neer bij de almacht van Big Brother en legt zijn lot in diens machtige handen.

Die Big Brother van vandaag is niet de simpele dictatoriale figuur in het verhaal van Orwell. Dictators zijn immers sterfelijk. Het gaat om het systeem. Dat is veel taaier dan een freel menselijk wezen. Een alomvattend systeem dat ons aangesmeerd wordt als remedie tegen onze onveiligheid. Of in naam van onze levensvervulling. Voor ons eigen bestwil in ieder geval. Een bestwil die jammer genoeg door anderen wordt gedefinieerd dan de betrokkenen zelf maar die vervolgens door het systeem worden opgeslokt. Een verstikkend schijn-eigenbelang dat slechts draaglijk is in een gedachtenloze wereld van brood en spelen.

“Wij beschouwen als vanzelfsprekend de volgende waarheden: dat alle mensen gelijk geschapen zijn, dat zij door hun Schepper begiftigd zijn met bepaalde onvervreemdbare rechten, waaronder zich bevinden: leven, vrijheid en streven naar geluk.()..Dat telkens wanneer enige regeringsvorm deze doeleiden niet nastreeft, het Volk het recht heeft de regering te veranderen of af te zetten en een nieuwe regering in te stellen.”(Uit de Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring)

Winston Smith had gelijk met zijn verzet tegen Big Brother. We kunnen onze menselijkheid niet vinden door de overgave aan een systeem – zelfs niet als dat zogenaamd voor onze eigen veiligheid werd opgezet.

Dan geven we ons over aan de surveillancestaat, in handen van breekbare mensen die demonen worden zodra ze macht verwerven.

Er staat in deze digitaliserende tijd echt veel op het spel.

Jaak Peeters

Mei 2026